ભારતના ઇતિહાસમાં ૨૩ સપ્ટેમ્બરનો દિવસ “સંકલ્પ દિવસ” તરીકે ખાસ ઓળખાય છે. આ દિવસ ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરના જીવનમાં એક એવું મોરચું છે, જ્યાંથી તેમના વિચાર, સંઘર્ષ અને સમાજસુધારાના માર્ગને નવી દિશા મળી હતી. વર્ષ ૧૯૧૭ના આ જ દિવસે વડોદરામાં થયેલા અમાનવીય વર્તનથી આંબેડકરે માનવમુક્તિનો અડગ સંકલ્પ લીધો હતો.
અમેરિકા થી વડોદરા સુધીનો પ્રવાસ
ડૉ. આંબેડકર અમેરિકા (કોલંબિયા યુનિવર્સિટી)માં ઉચ્ચ અભ્યાસ પૂર્ણ કરીને ભારત પરત ફર્યા. તેમને વડોદરા રાજ્યના મહારાજા સાયાજીરાવ ગાયકવાડ તૃતીય પાસેથી શરતી સ્કોલરશીપ મળી હતી. શરત એવી કે અભ્યાસ પૂર્ણ થયા પછી તેઓ મહારાજાના રાજ્યમાં નોકરી કરશે. આ શરત પુરી કરવા માટે જ આંબેડકર વડોદરા પહોંચ્યા અને સૈન્ય સચિવ જેવા મહત્વના હોદ્દા પર નિયુક્ત થયા.
રહેવા માટે મકાનની શોધખોળ
વડોદરા આવ્યા પછી સૌથી પહેલું પડકાર રહેવા માટે મકાન મેળવવાનો હતો. પરંતુ અહીં તેમને ઘોર જાતિવાદનો સામનો કરવો પડ્યો. હિન્દુ સમાજના લોકો તેમને “અસ્પૃશ્ય” ગણાવતા હોવાથી કોઈ મકાન આપવા તૈયાર નહોતું. મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી, જૈન અને પારસી સમાજના લોકોએ પણ તેમને “હિન્દુ” હોવાના કારણે ના પાડી દીધી.
તેમણે પોતાના બ્રાહ્મણ મિત્ર પાસે સહાય માંગીને રહેવાની આશા રાખી. આ મિત્ર આધુનિક વિચારોનો હતો, પણ પત્ની રુઢીચુસ્ત હોવાથી તેણે પણ ઘરમાં રહેવાની ના પાડી. અંતે આંબેડકરને પારસી સંચાલિત ધર્મશાળામાં એક વખાર જેવો રૂમ મળ્યો, પણ શરત એવી કે રજીસ્ટરમાં તેમને પારસી નામે નોંધાવવું પડશે. ત્યાંનો ઓરડો ગંદકીથી ભરેલો હતો, ઉંદર અને માંકડો ફરી રહ્યા હતા. તેમ છતાં, બીજો વિકલ્પ ન હોવાથી આંબેડકરે એ સ્વીકારવું પડ્યું.
કાર્યાલયમાં અપમાન
સૈન્ય સચિવ જેવા ઉચ્ચ હોદ્દા પર હોવા છતાં, કાર્યાલયમાં પણ તેમનું અપમાન થતું. તેઓ પગ મૂકે એ પહેલાં પાથરેલા ગાલીચા ઉઠાવી લેવામાં આવતાં. કર્મચારીઓ ગૌમૂત્ર છાંટી કાર્યાલયને “શુદ્ધ” કરતા. પાણી માટે વિનંતી કર્યા પછી પણ પટાવાળો આપતો નહોતો. એકવાર આંબેડકરે જોરથી પાણી પીધું અને બ્રાહ્મણ કર્મચારીઓને કહ્યું – “હવે તમારે મંત્ર બોલીને આ પાણીને શુદ્ધ કરવું હોય તો કરો.” પરંતુ એકેય બ્રાહ્મણ મંત્ર બોલી શક્યો નહીં. ત્યારે આંબેડકરે પોતે મંત્ર બોલ્યા અને તેમના ઘમંડને તોડી નાખ્યો.
ફાઇલ આપતી વખતે પણ પટાવાળો ફાઇલને સ્પર્શ કરવાને બદલે ફેંકી દેતો અને પછી ગૌમૂત્ર છાંટી તેને “શુદ્ધ” કરતો. આ રીતે રોજિંદું અપમાન તેમના જીવનનો હિસ્સો બની ગયું.
ધર્મશાળામાંથી બહાર કાઢવામાં આવ્યા
અગિયાર દિવસ સુધી આ પરિસ્થિતિ ચાલી. અગિયારમા દિવસે પારસી ધર્મશાળામાં દસથી પંદર લોકોનો ટોળો લાકડીઓ સાથે પહોંચ્યો. તેમણે આંબેડકરને અપશબ્દો કહ્યા અને રૂમ ખાલી કરવાની ધમકી આપી. કારણ એ કે ધર્મશાળા માત્ર પારસીઓ માટે હતી અને તેઓ હિન્દુ, એ પણ અસ્પૃશ્ય હતા. આંબેડકરે બે-ચાર દિવસની મોહલત માંગી, પણ ના પાડી. તેમનો સામાન બહાર ફેંકી દેવાયો.
નિરાશા અને નિર્ણય
ઘેરા દુઃખ સાથે આંબેડકરે વડોદરા છોડવાનો નિર્ણય લીધો. તેઓ મુંબઈ જવા રવાના થયા. પરંતુ સ્ટેશન પર પહોંચતા ખબર પડી કે ટ્રેન ચાર કલાક મોડેથી હતી. સમય પસાર કરવા તેઓ નજીકના બગીચામાં વડના વૃક્ષ નીચે ઊભા રહ્યા.
અહીં, એકાંતમાં, તેમણે પોતાના જીવનમાં અત્યાર સુધી જાતિના કારણે સહન કરેલા અપમાનોની યાદ કરી. અમેરિકા જેવા દેશમાં પ્રતિષ્ઠા સાથે જીવ્યા પછી પોતાના દેશમાં આવીને થયેલા અપમાનો તેમના મનને ઝંઝોડી નાખતા હતા.
ચાર કલાકનો આત્મમંથન
વડના વૃક્ષ નીચે સતત ચાર કલાક તેમણે વિચાર કર્યો. પોતાના ભણતર, પદ અને લાયકાત છતાં માત્ર “અસ્પૃશ્ય” હોવાના કારણે અપમાનિત થવું પડ્યું. ત્યારે તેમણે વિચાર્યું કે જો હું આટલો ભણેલો હોવા છતાં આવી હાલતમાં છું, તો મારા સમાજના લાખો ગરીબ અને અભણ લોકોની સ્થિતિ કેટલી ભયાનક હશે!
અહીં જ તેમણે મનમાં અડગ સંકલ્પ કર્યો –
“હવે પછીનું જીવન હું મારા દબાયેલા-કચડાયેલા સમાજના માનવગૌરવ માટે સમર્પિત કરીશ. જો નિષ્ફળ જઈશ તો પ્રાણ ત્યાગી દઈશ, પણ હાર માનશ નહીં.”
આ સંકલ્પ લેતા સમયે તેઓ માત્ર ૨૬ વર્ષના હતા.
સંકલ્પનું પરિણામ
આ ઘટનાએ ડૉ. આંબેડકરના જીવનને નવી દિશા આપી. તેમણે પોતાના સમાજના હકો માટે જંગી લડત શરૂ કરી. અસ્પૃશ્યતા અને જાતિવાદી પ્રથાઓ સામે અવાજ ઉઠાવ્યો. ભારતના બંધારણના શિલ્પી તરીકે સમાનતા અને ન્યાયના સિદ્ધાંતોને સ્થાન આપ્યું.
અધૂરું સ્વપ્ન : ભારતને બૌદ્ધમય બનાવવાનો સંકલ્પ
જીવનના અંતિમ સમયમાં આંબેડકરે બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવ્યો અને ઇચ્છા વ્યક્ત કરી કે ભારત બૌદ્ધમય બને. તેઓ બૌદ્ધ ભિક્ષુ બની ગામેગામ ધમ્મનો પ્રચાર કરવાના હતા, પરંતુ નબળા સ્વાસ્થ્યને કારણે આ કાર્ય અધૂરું રહી ગયું. બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કર્યા બાદ બે મહિનાથી પણ ઓછી અવધિમાં તેમનું અવસાન થયું.
આજનો સંદેશ
૨૩ સપ્ટેમ્બરના દિવસે લેવાયેલા આ સંકલ્પને યાદ કરીને આજે સમગ્ર દેશ “સંકલ્પ દિવસ” ઉજવે છે. આ દિવસ આપણને યાદ અપાવે છે કે જાતિવાદ, અસ્પૃશ્યતા અને ભેદભાવ સામે લડવું માત્ર એક વ્યક્તિનું નહીં, પરંતુ સમગ્ર સમાજનું કર્તવ્ય છે.
ડૉ. આંબેડકરે જે અધૂરું કાર્ય છોડ્યું, તે પૂર્ણ કરવાનું નૈતિક કર્તવ્ય આજના સમયમાં દરેકના ખભા પર છે. વધુને વધુ લોકો સુધી સમાનતા, ન્યાય અને બૌદ્ધ ધર્મના સિદ્ધાંતો પહોંચાડવા એ જ “સંકલ્પ દિવસ”ની સાચી ઉજવણી છે.
નોંધ આ લેખમાં દર્શાવેલ તસ્વીરો AI થી જનરેટ કરવામાં આવેલ છે
0 ટિપ્પણીઓ